De verzorgingsstaat verandert in een participatiemaatschappij. De druk op het sociale stelsel neemt verder toe door demografische ontwikkeling waarbij de potential support ratio een weergave is van de grijze druk die alleen nog maar toe zal nemen in de westerse maatschappij, waaronder Nederland (Herrmann et al., 2010).
In die participatiemaatschappij zal steeds meer belang
gehecht worden aan gezond blijven en deelname aan de maatschappij ondersteund
door het gedachtengoed van Huber (2011) waarbij zelfmanagement
belangrijk element is.
Eén van de maatregelen van de overheid om de zelfmanagement
van de bevolking te ondersteunen is de inzet van e-health.
Minister Schippers
heeft in een kamerbrief (E. Schippers, 2014) drie ambities geformuleerd:
chronisch zieken hebben toegang tot hun medische informatie via mobiele apps of
internetapplicaties, zij kunnen zelf metingen uitvoeren en digitale monitoring
op afstand door de zorgverlener is hierbij mogelijk, domotica en beeldbellen is
24/7 mogelijk. Dit alles draagt er toe bij dat de mensen langer thuis kunnen
blijven wonen.
Op het gebied van onderwijs en innovatie wordt er steeds
meer opgeleid naar de behoefte van de lokale economie (ScienceGuide, 2016):
·
Ondernemerschap is een belangrijk onderdeel in
het onderwijs.
·
Innovatievermogen van bedrijven wordt vergroot
door structuur waarin studenten en docenten helpen bij het oplossen van praktische
problemen.
·
Publieke en private samenwerking neemt toe.
De vereniging hogescholen spreekt in een jaarcongres over de
aspecten culturele diversiteit en internationalisering. Ambities en organisatie
zijn afhankelijk van politiek maatschappelijk klimaat en de bekostiging(Vereniging hogescholen, 2016).
Tegenstellingen autochtone en allochtone leerlingen wordt
groter(Kleijwegt, 2016).
Publieke en private ruimte raakt verweven met elkaar door de
Data-economie die big data tot handelsobject maakt
(Lieshout, 2016).
Vroegtijdige
selectie zet de verschillen tussen kinderen die lager in de onderwijspiramide
staan ten opzichte van kinderen die hoger staan op scherp(A. de Graaf,
2016).
De toepassing van
open of gesloten sociale netwerken staan op gespannen voet met veiligheid en
heeft daarmee invloed op het delen van kennis(Rubens,
2008).
Vanaf 2010 ontstond
de generatie alpha die ook als google kids genoemd worden (Bruyckere,
2016).
Technologie geeft
antwoord op de vraag: hoe richten we de maatschappij zo in dat omgaan met
verschillen tussen mensen de standaard wordt?(E. I.
Schippers, Rijn, & Ministerie van VWS, 2014)
Ruimte voor
communicatie en medemenselijkheid van systemen naar mensen(E. I.
Schippers et al., 2014).
The opportunity to learn en sociaal economische status (SES);
vergrijzing, verkleuring en verdunning en de impact op SES in een lerende
economie(de nationale denktank, 2015)
Gezamenlijke tradities, vaste basis voor iedereen(Ons
onderwijs2032 Eindadvies, 2016).
Toegankelijkheid van het hoger onderwijs(Onderwijsraad, 2013).
Nederland ontwikkelt zich tot
een lappendeken van stadsgewesten, met een sterke sociaal-geografische
segmentatie(Minsterie van
Onderwijs, 2015).
Verstrekt belang op
persoonsvorming en op samen leven (Biesta, 2009; de
nationale denktank, 2015).
Voor een groot deel van de bevolking is onderwijs wel een
bittere noodzaak omdat ze het sociale kapitaal missen om zelfstandig kansen te
benutten. Onderwijs is en blijft van enorme emanciperende waarde en ook nog
vaak een economische noodzaak (Evers, 2013).
Met de Bolognaverklaring werd de ontwikkeling van een
European Higher Education Area (EHEA) nagestreefd waardoor internationale
studentenuitwisseling vergemakkelijkt zou moeten worden (Fontys Hogeschool of applied sciences, 2015).
Minister Bussemaker wil de 'meester-gezel methode'
uitbreiden en steeds meer leerlingen zullen ermee te maken krijgen. Doel is
meer aandacht voor talentontwikkeling in het beroepsonderwijs en meer
waardering van ambachtelijke vaardigheden. De meester-gezel methode maakt deel
uit van het Excellentie Project van het ministerie van Onderwijs, waarvoor
structureel 25 miljoen euro beschikbaar is(Van Zwieten, 2014).
De definitie van gezondheid volgens het WHO is niet langer
houdbaar bij de toename van chronisch zieken in de samenleving. Machteld Huber (Huber
et al., 2011) stellen
een gedachtenverandering voor naar het vermogen om zich aan te passen en zelfmanagement
bij de uitdagingen op sociaal, psychisch en lichamelijk gebied.
In een essay van Ad de Graaf(2015), directeur van de Vereniging
Hogescholen gaat hij verder in op de lancering van de strategie agenda van de
hogeschool, #HBO2025. De kenniseconomie ontwikkelt zich met een leven lang
leren naar een lerende economie. Enkele aandachtspunten daaruit:
·
selectiemoment en tracking hebben invloed op
sterke en zwakke leerling
·
emancipatiefunctie en talent ontwikkelen,
bewustzijn van gescheiden werelden vrijheid en van weinig structuur in het
onderwijs dat voor sommige studenten prima kan uitwerken, maar voor anderen
volstrekt niet. Dat heeft niet alleen met talent te maken maar ook met de
sociale herkomst.
·
Toenemende vraag naar hoger opgeleiden
·
De globalisering noopt tot een sterk Europa. Kennis,
onderzoek, kenniscirculatie zijn sleutelbegrippen. Globalisering stelt
uitdagingen aan het initiële onderwijs, de education permanente, het
praktijkgerichte en fundamentele onderzoek en de kenniscirculatie. De grondstof
talent moet maximaal worden benut en ontwikkeld. Verloren talent is
verspilling. En responsiviteit van organisaties en individuen is een wezenlijk
kenmerk, niet alleen van een lerende economie, ook van een lerende samenleving.
·
Maar het gaat niet alleen om de rol van het
onderwijs aan jonge mensen. Voor een lerende economie is ook het leren tijdens
de latere beroepsuítoefening belangrijk. Kritisch is de WRR over de stilstand
van het leven lang leren. Er is geen leercultuur voor of bij werkenden, de
structuur van het onderwijsaanbod is “niet bevorderlijk voor de totstandkoming
van arrangementen voor leven lang leren”, en er ontbreekt een adequate
financieringsvorm voor het leven lang leren. Volgens de WRR is het noodzakelijk
het leven lang leren te verbinden aan het stelsel van sociale zekerheid. We
hebben een ander systeem van sociale zekerheid nodig: van “repairing naar
prepairing”(D. Graaf, 2015).
Door de sluiting van buurthuizen neemt het aantal publieke
organisaties af dat een bijdrage kan leveren aan de sociale verbondenheid
binnen en daarmee de leefbaarheid van een gemeenschap. Deze afkalving van het
sociale leven geldt vooral voor de kleinere plattelandsgemeenten waar
voorzieningen onder druk komen te staan door de leegloop van dorpen. Hierdoor
zou de relevantie van een public third place toenemen. Deze ‘derde plaatsen’,
naast thuis en werk, voorzien mensen van een plaats voor ontmoeting, met de
mogelijkheden tot het bouwen aan een gemeenschapsgevoel.
21ste-eeuwse vaardigheden ofwel de skills van de toekomst.
Wetenschappers voorspellen dat de arbeidsmarkt, als gevolg van verstrekkende
technologische ontwikkelingen, ingrijpend zal veranderen. Deze verandering zal,
als de voorspellingen uitkomen, gepaard gaan met ongewenste sociale en
economische neveneffecten. Bepaalde groepen werknemers (in bepaalde regio’s)
dreigen, als zij zich niet kunnen aanpassen aan de nieuwe werkelijkheid, buiten
de boot te vallen. Over welke vaardigheden of skills moet de werknemer van de
toekomst bij het betreden van die nieuwe dynamische arbeidsmarkt beschikken om
duurzaam inzetbaar te blijven? Wanneer kunnen die vaardigheden het beste worden
aangeleerd? En hoe moet het onderwijs daar op worden ingericht(SER, 2015)?
Op de dynamische arbeidsmarkt van de toekomst is een van de
belangrijkste eigenschappen van werkenden dat zij het vermogen hebben om
gedurende het werkzame leven permanent in ontwikkeling te blijven en te blijven
leren. Leven lang leren is een verzamelnaam voor instrumenten waarmee het
individu zijn of haar kennis en vaardigheden op peil kan houden. Door formele,
non-formele en informele leeractiviteiten te ontplooien, blijven werkenden
langer wendbaar, weerbaar en flexibel. Volgens sommige deskundigen zijn
werkenden, als er wordt gekeken naar het aantal gevolgde opleidingen en
cursussen, de afgelopen decennia ondanks alle beleidsinspanningen niet meer
gaan investeren in hun eigen ontwikkeling. Andere experts zijn minder sceptisch
en waarschuwen juist voor een ‘opleidingsreflex’. Is er wel een probleem met
leven lang leren? Wat moet er gebeuren om te voorkomen dat kwetsbare groepen –
zoals bijvoorbeeld flexwerkers, zzp’ers en lager opgeleiden – op dit gebied
achterblijven? En hoe kan informeel leren verder bevorderd worden (SER, 2015)?
Door de samenwerking tussen onderwijsinstellingen en
bedrijven te stimuleren hoopt de overheid meerdere vliegen in één klap te
slaan. Meer samenwerking moet leiden tot aantrekkelijke en uitdagende
lesprogramma’s voor leerlingen en studenten. Daarnaast kunnen bedrijven door de
banden met onderwijsinstellingen aan te halen werken aan hun innovatiekracht en
de concurrentiepositie. Nog mooier is het wanneer onderwijsinstellingen en
bedrijven samen gemeenschappelijke doelstellingen weten te formuleren. Er zijn
talloze voorbeelden van geslaagde samenwerkingsverbanden. Toch bestaat het
beeld dat samenwerking maar moeilijk van de grond komt in Nederland(SER, 2015).
Diversiteit in doelgroepen ‘streaming en setting” , worden
behandeld in een verkenning op de toekomst door de onderwijsraad (Onderwijsraad, 2011). In het rapport worden
klassieke achterstandsrisico’s (opleidingsniveau van ouders, sekse en herkomst)
in het licht van recente en te verwachten maatschappelijke ontwikkelingen
behandeld.
SCP en WRR stellen vast dat de ene familie relatief veel
hoger opgeleiden kent, en de andere familie relatief veel lager opgeleiden.
Hoewel er volgens de auteurs geen sprake is van een scheidslijn, zijn er wel
degelijk “behoorlijke” verschillen tussen de onderscheiden sociaal-culturele
groepen c.q. lager en hoger opgeleiden. Er is sprake van verschillende
leefwerelden. Er is “toenemende segregatie in wonen en onderwijs. Hoger
opgeleiden wonen steeds meer in de steden en dan in het bijzonder in de
historische binnensteden en de negentiende-eeuwse wijken daaromheen. Ook op het
werk gaan lager- en hoger opgeleiden weinig met elkaar om (Ministerie van Onderwijs Cultuur & Wetenschap,
2015).
In de strategische agenda voor het hoger onderwijs wordt een
toekomstig beeld geschetst over verbinding van onderwijs met de samenleving. Morele
kompas, rijke leeromgevingen, kleinschalig en regionaal en sectoraal worden
belangrijke factoren(Ministerie van Onderwijs Cultuur & Wetenschap,
2015).
Demografische
trends in de samenleving: (United Nations,
Department of Economic and Social Affairs, 2013)
·
vergrijzing, verkleuring, verdunning (minder
gezinnen, meer alleen wonen)
·
potential support ratio: toename druk op de
beroepsbevolking
In een Horizon 2020 project werkt Nederland(Rijksdienst voor OndernemendNederland, 2016) binnen Europa samen aan de
maatschappelijke uitdaging gedefinieerd in de volgende thema’s:
·
co-creëren tussen beleid, burgers en de private
sector,
·
het omkeren van ongelijkheden,
·
de positie van Europa binnen de wereld begrijpen
en versterken en
·
reflecteren op gedeelde en verschillende
geschiedenissen binnen Europa.
Een inclusieve samenleving is een samenleving waar iedereen
tot zijn recht kan komen. Het maakt niet uit welke culturele achtergrond,
gender, leeftijd, talenten of beperkingen iemand heeft. Iedereen neemt op een
gelijkwaardige manier deel aan de maatschappij. Mensen worden aangesproken op
hun mogelijkheden, niet op hun beperkingen(Bolsenbroek & Van Houten, 2010).
In 2016 publiceert het Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu cijfers over de onderwijsdeelname bij jongeren. In het Nationale
Kompas Volksgezondheid wordt op basis van gegevens tot 2012 een trend zichtbaar
van 75% toename van instroom in het voortgezet speciaal onderwijs. Cijfers over
het aantal vroegtijdig schoolverlaters, jongeren die geen startkwalificatie
hebben en leerlingen met een ‘rugzakje’ staan in 2013 nog gunstig ten opzichte
van de andere Europese landen(Rijksinstituut voor Volksgezondheid enMilieu,
2016).
Etnische ongelijkheden op de arbeidsmarkt (Raaijmakers,
Thijssen, Gesthuizen, & Wolbers, 2015). Diverse studies hebben reeds
aangetoond dat niet-westerse immigranten substantiële achterstanden hebben in
het onderwijs en in beroepsloopbanen. Ook in recent onderzoek komt naar voren
dat in vergelijking met autochtonen, niet-westerse immigranten een lager
inkomen hebben, minder goede banen hebben en vaker werkloos zijn.
Minister Bussemaker geeft met de publicatie van ‘Twee
werelden, twee werkelijkheden’ door Margalith Kleijwegt een impuls aan de
discussie in het onderwijs over radicalisering en polarisatie. “Vooral als
overtuigingen botsen, kan het heel ingewikkeld zijn om met jongeren te praten
over actuele kwesties en over hun rol in de samenleving.”(Kleijwegt, 2016).
In het onderwijsverslag 2013-2014 worden prestatie afspraken
geformuleerd over een verminderde uitval en verbetering van het studiesucces.
Naast het beleid over de studiefinanciering is de afrekencultuur voor
hogescholen en universiteiten een belangrijke factor in de toegankelijkheid van
het hogere onderwijs(Inspectie van het
Onderwijs, 2015).
Met ingang van het nieuwe collegejaar op 1 september 2016
mogen hogescholen in experimenten flexibilisering de vaste onderwijsprogramma's
loslaten en gaan werken op basis van leeruitkomsten. Maar liefst 16
experimenten flexibilisering gaan van start. Daarnaast mogen de hogescholen in
experimenten met vraagfinanciering onderwijs buiten de eigen vestigingsplaats
gaan verzorgen. Het wordt daardoor makkelijker voor studenten en werknemers om
via deeltijdonderwijs een hbo-diploma te halen(“Hogescholen klaar voor
experimenten met deeltijd onderwijs,” 2016).
In de publicatie over Global Trends van het National
Intelligence Council ( een Amerikaans instituut) uit 2012 wordt voorspeld dat
in 2030 de macht verdeeld is over netwerken en coalitites in een
multi-gepolariseerde wereld(National Intelligence Council, 2012).
In veel gemeenten toch groei door hoge immigratie. De krimp
door natuurlijke aanwas wordt in veel gemeenten ten dele gecompenseerd door de
203 duizend immigranten die naar Nederland kwamen(CBS, 2016).
Digitale geletterdheid is onderdeel van de 21e
-eeuwse vaardigheden (Ons
onderwijs2032 Eindadvies, 2016;
Wetering & Desain, 2013).
Big data biedt de mogelijkheid om van grote hoeveelheden
ongestructureerde gegevens inzichten te verschaffen die antwoord kunnen geven
op algemene vragen over grote groepen en antwoord geven op persoonlijke vragen,
individueel. IBM Watson is een platform wat zich in 2016 nadrukkelijk in deze
markt begeeft en op het gebied van gezondheidszorg actief is (“IBM Watson,” 2016).
Communicatietechnologie beschikbaar voor iedereen (E. I. Schippers, 2015).
Digitalisering van het onderwijs kan bijdragen aan het
personaliseren van het leren. Het biedt mogelijkheden tot differentiatie,
verzwaring, verdieping, bijspijkeren en biedt mogelijkheden om tijd- en
plaatsonafhankelijk te leren. Bijvoorbeeld in het honours onderwijs, waar
excellente studenten extra worden uitgedaagd, of juist in deficiëntieonderwijs
waar studenten achterstanden kunnen wegwerken. Ook de ontwikkelingen op het
gebied van learning analytics zullen de mogelijkheden voor adaptieve digitale
leermaterialen en lerende, gepersonaliseerde interfaces verder doen toenemen (Frey & Oeso, 2015).
Door de toegenomen snelheid van innovatieprocessen en
doordat technologische ontwikkelingen elkaar steeds sneller opvolgen, groeit
het belang van menselijk kapitaal en investeringen daarin.
Internationalisering, technologische revoluties, diversiteit, de snelle
‘veroudering’ van kennis en de verwerking van een veelheid aan kennis vereisen
een brede vorming en ontwikkeling van alle burgers. De Wetenschappelijke Raad
voor het Regeringsbeleid (WRR) betoogt in haar rapport ‘Naar een lerende
economie’ daarom dat kennisabsorptie centraal moet worden gesteld om het
verdienvermogen van Nederland te vergroten. Daarnaast wordt het belang van
kenniscirculatie benadrukt waarbij het niet alleen gaat om productie van nieuwe
kennis maar ook om beter gebruik van bestaande kennis(Sectorinstituut Openbare Bibliotheken, 2014).
Richt het onderwijs in op de eisen die een economie stelt
waarin ICT een dominante technologie is:
·
Stimuleer een stevig accent op ICT-kennis en
-vaardigheden in de curricula van het hoger onderwijs.
·
Neem ICT-kennis en -vaardigheden ook op in de
eindtermen van het basis- en voortgezet onderwijs.
·
Versterk het accent op
ondernemerschapsvaardigheden in het onderwijs.
·
Schep de institutionele randvoorwaarden die het
combineren of afwisselen van werken en leren gedurende het werkzame leven
(leven-lang-leren) gemakkelijker maken.
Tot slot is het in een economie die ten gevolge van snelle
technologische ontwikkeling en communicatie zonder tijdsvertraging enorm snel
verandert noodzakelijk om kenniskapitaal permanent op peil te houden. Een
dergelijke economie vraagt om voorwaarden die mensen in staat stellen om na hun
reguliere opleiding leren en werken beter te combineren of af te wisselen en
leven-lang-leren gestalte te geven. Gangbare economische arrangementen als
arbeidsovereenkomsten, pensioenregelingen en ons systeem voor de
inkomstenbelasting bieden voor leven-lang-leren maar beperkt ruimte(AWTI, 2015).
21ste-eeuwse vaardigheden ofwel de skills van de toekomst.
Wetenschappers voorspellen dat de arbeidsmarkt, als gevolg van verstrekkende
technologische ontwikkelingen, ingrijpend zal veranderen. Deze verandering zal,
als de voorspellingen uitkomen, gepaard gaan met ongewenste sociale en
economische neveneffecten. Bepaalde groepen werknemers (in bepaalde regio’s)
dreigen, als zij zich niet kunnen aanpassen aan de nieuwe werkelijkheid, buiten
de boot te vallen. Over welke vaardigheden of skills moet de werknemer van de
toekomst bij het betreden van die nieuwe dynamische arbeidsmarkt beschikken om
duurzaam inzetbaar te blijven? Wanneer kunnen die vaardigheden het beste worden
aangeleerd? En hoe moet het onderwijs daar op worden ingericht(SER, 2015)?
In de economie van de toekomst gaan veranderingen steeds
sneller. Dit betekent dat we ons vooral moet richten op ‘leren leren’, op
inventiviteit, op talenkennis, en op het vermogen flexibel om te gaan met
allerlei verschillende situaties en omstandigheden(WRR, 2016).
Er is een omslag in denken van zorg en ziekte (zz) naar
gedrag en gezondheid (gg)(Meijerink, 2010).
Het zeer persoonlijk leren en zoeken naar echt maatwerk per
kind is bij Niekée Roermond doorgevoerd in een leerroute die AGORA heet(“Agora & Niekée,” n.d.)
Wat te doen? Emotioneel steunen? Leiding geven en sturen?
Routes wijzen en inspireren? Of moet je ze vrijlaten? Deze vragen zijn relevant
voor de leraar en voor de ouder(Jolles, 2016).
De profilering van opleidingen moet zodanig zijn ingericht
dat iedereen die voldoende gekwalificeerd is voor het hoger onderwijs, een
opleiding moet kunnen vinden die past bij niveau en inhoudelijke ambities(Onderwijsraad, 2011).
Het onderwijs blijft in beweging. Interessant zijn de
vernieuwingen die scholen en opleidingen oppakken en de vormen en inrichting
van onderwijs waarmee zij experimenteren. Hierdoor gaan scholen meer van elkaar
verschillen en neemt de variëteit in het onderwijs toe. Dit is een positieve
ontwikkeling, die de keuzevrijheid vergroot en middelmatigheid voorkomt. Ook
maakt onderwijsvernieuwing van scholen en opleidingen meer lerende
organisaties. Laten we hierbij met elkaar wel blijven kijken naar welke
kwaliteit we acceptabel vinden en wat we willen verbeteren(Inspectie van het Onderwijs, 2015).
Geen opmerkingen:
Een reactie posten